Wspomaganie rozwoju mowy dziecka

Wspomaganie rozwoju mowy dziecka

Dziecko przychodzi na świat wyposażone w mózg, który jest jak tabula rasa - "nie zapisana karta", na której my, rodzice, zapisujemy treści potrzebne do społecznego funkcjonowania. Pierwsze słowa skierowane do dziecka przez matkę i ojca w czasie codziennych czynności są kodowane w mózgu dziecka. Ten kontakt z najbliższym otoczeniem jest bardzo ważny w późniejszym życiu dziecka oraz w rozwoju jego mowy. Przyszłość dziecka zaczyna się w rodzinie, to czego nauczymy swoje dzieci, to jaką sprawność porozumiewania się z otoczeniem nabędzie, zależy od nas rodziców, od naszego środowiska rodzinnego.

Ukształtowanie mowy dziecka musi odbywać się w otoczeniu innych ludzi, od których dziecko uczy się słów i sposobu ich wypowiadania.

Jak wspomagać rozwój mowy dziecka

  1. Karmienie piersią sprzyja rozwojowi mowy, ssanie to najlepsze ćwiczenie języka, warg i policzków.
  2. Już od pierwszych dni życia dziecka mówmy do niego dużo i spokojnie z uśmiechem na twarzy.
  3. Dostarczmy prawidłowych wzorców mowy; unikamy spieszczeń i zdrobnień.
  4. Czytajmy i opowiadajmy dziecku już od samego początku od urodzenia, zmieniając intonację i modelując głos.
  5. Kontrolujmy słuch dziecka, aby dobrze mówić, trzeba dobrze słyszeć.
  6. Uczmy krótkich wyliczanek, wierszyków i piosenek.
  7. Słuchajmy uważnie tego co mówi dziecko, w tym czasie utrzymujemy kontakt wzrokowy.
  8. Na pytania dziecka odpowiadajmy cierpliwie i wyczerpująco (nie zbywajmy krótkimi odpowiedziami).
  9. Jak najwięcej rozmawiajmy z dzieckiem, nawiązujmy dialog.  
  10. Oglądajmy z dzieckiem książeczki, obrazki, nazywajmy przedmioty i opisujmy sytuacje prostymi zdaniami.
  11. Nie zawstydzajmy i nie ośmieszajmy dziecka za to, że ma wadliwą wymowę.
  12. Jeżeli dziecko ma wadliwą wymowę, a jeszcze nie było u logopedy, nie żądajmy od niego by kilkakrotnie powtarzało dane słowo, nie używajmy słów: „powiedz lepiej”, „ powtórz ładniej” itp. by nie zgasić  naturalnej skłonności dziecka do mówienia.
  13. W okresie kształtowania się mowy, dziecka leworęcznego nie zmuszajmy do praworęczności. Albowiem zaburza to funkcjonowanie mechanizmu mowy, co prowadzi do zaburzeń mowy, a w szczególności jąkania.
  14. Zbyt wczesne wymaganie od dziecka wymawiania poszczególnych głosek może przyczynić się do powstawania błędnych nawyków artykulacyjnych. Dziecko słabo przygotowane pod względem sprawności narządów artykulacyjnych, niedostatecznie różnicuje słuchowo dźwięki mowy.

Ćwiczenia wspomagające rozwój mowy

  • Osiągnięcie prawidłowego stanu mowy uwarunkowane jest określonymi dyspozycjami w
  • funkcjonowaniu narządu słuchu i aparatu mowy. One bowiem zapewniają prawidłowe
  • rozumienie wypowiedzi słownych i ich tworzenie. Aby zapewnić dziecku w miarę jego możliwości stan tych dyspozycji zachęcam do podjęcia określonych ćwiczeń:

Ćwiczenia słuchowe z wykorzystaniem bodźców niewerbalnych:

-zabawy dźwiękonaśladowcze

-„Co słyszę?” – rozpoznawanie (odgłosów) dochodzących z najbliższego otoczenia, z ulicy (sygnałów różnych pojazdów, dźwięków różnych urządzeń gospodarstwa domowego np. lecąca woda z kranu, zamykanie drzwi, suszarka do włosów,);

-rozpoznawanie głosów znanych zwierząt (dobieranie obrazka do słyszanego dźwięku);

-rozpoznawanie dźwięków instrumentów

Ćwiczenia słuchowe z wykorzystaniem dźwięków mowy:

ćwiczenia słuchu fonematycznego (słuch fonematyczny to umiejętność odbioru, utożsamiania i różnicowania dźwięków mowy, dzięki niemu słyszymy różnicę np. pomiędzy dźwiękami tak sobie bliskimi jak: p-b,  k-g,  d-g , p-t-k,  s-sz,  c-cz,  t-s-c,  d-z,  b-m, co z kolei pozwala nam odróżnić  wyrazy podobne brzmieniem, np. półka- bułka, kura -góra, dama -gama, paczka -taczka -kaczka, kos -kosz, tacka -taczka itp.)

ćwiczenia słuchu prozodycznego i melodii wypowiedzi (wysłuchiwanie i różnicowanie akcentu, tempa, intonacji i czasu trwania głosek (iloczasu), oraz realizacji „melodii” wypowiedzi)

ćwiczenia iloczasu: np. kładziemy przed dzieckiem 2 paski  kolorowego papieru: jeden długi, drugi krótki. Wymawiamy długo głoskę aaaaaaaaaaa i  pokazujemy odpowiedni pasek, następnie wymawiamy a - tym razem krótko, i  wskazujemy pasek papieru - krótki pasek papieru. Zadanie polega na tym że, My wymawiamy dźwięki, a zadaniem dziecka jest zróżnicowanie ich iloczasu  poprzez wskazanie paska odpowiedniej długości. Ćwiczenie to powtarzamy w dniu następnym stosując inne samogłoski: o, u, e, y, i.

ćwiczenia tempa wypowiedzi (tempo wypowiedzi jest bardzo ważne dla jej wyrazistości)np. Ujmujemy dłonie dziecka w nasze ręce i wymawiając po woli wyrazy: „ma-ma", „ta-ta", „Ka-sia "  (imię dziecka), klaszczemy w taki sposób, aby wydzielić sylaby. Potem sylabizujemy zdania: „ko-cham Ka-się”, ko-cham ta-tę, ko-cham ma-mę" i jednocześnie  przedłużamy samogłoski. Po chwili  zmieniamy tempo -szybko wymawiamy i wystukujemy zdanie, dbając jednocześnie o wyraźne wymawianie głosek. Zadanie dla dziecka jest następujące: my wypowiadamy zdania: 1) w tempie wolnym, 2) w tempie szybkim, a dziecko klaszcze. Częściej wypowiadamy zdanie w tempie wolnym. Następnie dziecko próbuje powtórzyć zdanie jednocześnie klaszcząc w dłonie. Jeżeli dziecko wypowiada zdania - ćwiczenie to będzie usprawnieniem realizacji odpowiedniego tempa wypowiedzi.

Ćwiczenia akcentu wypowiedzi (akcent wyrazowy to uwydatnienie jednej z sylab w wyrazie. W języku polskim jest nią najczęściej przedostatnia sylaba w wyrazie) np. wypowiadamy pojedyncze wyrazy dzieląc je na sylaby. Następnie powtarzamy tę czynność z jednoczesnym klaskaniem. Głośniej wyklaskujemy sylabę akcentowaną.

Ćwiczenia intonacji wypowiedzi Aby poprawnie rozumieć wypowiedzi, dziecko uczy się rozpoznawania ich przebiegu  intonacyjnego, tzn. różnicowania zdań oznajmujących i pytających. W zdaniu oznajmującym intonacja opada w jej części końcowej, wzrasta zaś w zdaniu pytającym. np. Wypowiadamy zdanie (najpierw krótkie) na dwa różne sposoby: „Mama idzie." „Mama idzie?" Wyraźnie zmieniamy Przebieg intonacji

ćwiczenia słuchu fonetycznego  (ćwiczenia mają uwrażliwić percepcję dziecka na różne wymówienia głosek, które nie zmieniają znaczenia wyrazów, jedynie zabrzmią inaczej)wykorzystujemy wyrazy, w których dokonują się upodobnienia fonetyczne głosek np. wymawiamy wyraz krzak (kszak) następnie wymawiamy ten wyraz doliterowo- zgodnie zapisem (k-rz-a-k) czyli niepoprawnie. Dziecko ocenia poprawność wymawiania różnych wyrazów po czym natychmiast poprawiamy te realizacje.(Jest to ćwiczenia dla dzieci starszych, które zaczynają uczyć się pisać i czytać- ponieważ wymowa i zapis różnią się od siebie) Dla młodszych dzieci możemy wykorzystać mowę gwarową np. rzodkewka, kedy, chiba, zrobiom. Postępujemy jak wyżej, ważne jest kilkakrotne powtórzenie prawidłowo realizowanego wyrazu.

Ćwiczenia rozumienia wypowiedzi i ćwiczenia pamięci słuchowej Umiejętność rozumienia informacji  słownych będzie doskonaliła się wraz z nabywaniem doświadczeń słownych: od rozumienia, krótkich poleceń, np. „daj buzi” do długich wypowiedzi zawierających bogate słownictwo i konstrukcje gramatyczne. Na odbiór ze zrozumieniem składa się wiele funkcji, jedną z nich jest pamięć słowna. Np. przygotowujemy kilka obrazków. Najpierw nazywamy desygnaty  przedstawione na obrazkach, a następnie „na oczach dziecka" zakrywamy i mieszamy obrazki. Teraz przystępujemy do części zasadniczej. Mówimy do dziecka: „Znajdź i ułóż kolejno: np.(w zależności jakimi dysponujemy obrazkami, mogą to też być małe zabawki, klocki itp.) psa, kota", potem dodajemy więcej wyrazów, np. kota, kurę, psa... Zapamiętywanie nazw kolorów: spośród kilku kolorowych np. klocków, wybieramy jeden i prosimy aby dziecko obok położyło takie same klocki- powtarzamy kilkakrotnie dany kolor, a następnie jeżeli mamy pewność, że dziecko rozumie jego nazwę, włączmy do zabawy kolejne kolory.

Ćwiczenia rozwijające słownictwo (bierne i czynne), ćwiczenia w budowaniu zdań i dłuższych wypowiedzi. Ćwiczenia rozwijające słownictwo ściśle wiążą się z zajęciami dotyczącymi rozumienia poleceń słownych. Czynności dnia codziennego np. ubieranie, spożywanie posiłków, spacer, zabawy są okazją do rozwijania słownictwa i budowania dłuższych wypowiedzi, np. podczas ubierania się uczymy nazw ubrań i ich części (rękaw, kołnierz, kieszeń itp.), podczas jedzenia uczymy nazw produktów żywnościowych, ich cech (słodki, kwaśny) itd. Wprowadzane słowa to nie tyko nazwy przedmiotów, zwierząt, ubrań, produktów  żywnościowych, ale także ich cechy, czynności, i właściwości (np. wielkość, kształt, kolor) oraz stany emocjonalne (np. radość, lęk, zdziwienie, uśmiech, ból) starajmy się nazywać to, co dziecko widzi i czym się interesuje. Rozwijanie słownika czynnego dziecka polega na jego aktywizowaniu do używania wyrazów poprzez udzielanie odpowiedzi na nasze pytania: Co to jest?, Jaki jest? Co robi? Gdzie jest?... Zachęcanie dziecka do wypowiadania się o tym, co widzi, co przeżyło, kształtuje ekspresję słowną.

Wykorzystujemy każdą chwilę kontaktu z dzieckiem do dłużysz wypowiedzi. Pytajmy co robiło w przedszkolu, jakimi zabawkami się bawiło, z kim się bawił. Gdy wypowiedzi są krótkie, nieporadne, brak logicznego ciągu, nie denerwujmy się, nie pospieszajmy nie krytykujmy. Pomóżmy zrekonstruować wypowiedzi dziecka za pomocą krótkich zdań.

Podczas zabawy  mówimy do dziecka: „Z klocków możemy budować różne wspaniałe wieże, zamki i mosty". „Można zbudować wszystko, co chcemy". Pytamy -„co będziemy robić?" Czekamy chwilę na odpowiedź. Jeżeli jej nie otrzymamy - sami mówimy. „Będziemy budować!"  Kolejny krok- dokładamy wyrażenia „Budujemy wysoki zamek". Zachęcamy dziecko do powtórzenia tego krótkiego zdania. W trakcie zabawy wielokrotnie formułujemy  zdania: „(imię dziecka) buduje." I znów pytamy: „Co (imię dziecka) robi? Co robi  mama?". W razie braku odpowiedzi pomagamy dziecku. Ważne jest częste powtarzanie tego, co chcemy utrwalić,  np. wyraz „wysoki". Pytamy: „Jaki zamek budujemy?"

Ćwiczenia oddechowe mają na celu:

  • wyrobienie oddechu  przeponowego,
  • poszerzenie pojemności płuc,
  • rozróżnienie fazy wdechu i wydechu,
  • wyrobienie umiejętności pełnego, szybkiego wdechu i wydłużenia fazy wydechowej, mówienia tylko na wydechu,
  • dostosowania długości wydechu do czasu trwania wypowiedzi,

Oddychanie jest czynnością ważną dla poprawnego mówienia. Kontrolujmy zatem  oddychanie naszego dziecka podczas zabaw, oglądania telewizji, jak również podczas snu. W takich chwilach usta i szczęki dziecka powinny być zwarte, a  powietrze powinno swobodnie przepływać przez jamę nosową. Niezbędnym warunkiem jest więc częste czyszczenie nosa. Dzięki prawidłowemu oddychaniu aparat artykulacyjny będzie prawidłowo się rozwijał, a w przyszłości unikniemy wad zgryzu, uzębienia i zaburzeń wymowy, spowodowanych nieprawidłowym oddychaniem jako pierwotną ich  przyczyną. Jeżeli  podczas snu dziecko ma otwarte usta, jego żuchwa układa się nienaturalnie i w  konsekwencji zmienia się też położenie języka. Układ ten (przesunięcie języka do przodu  - język spoczywa na łukach zębowych) często utrzymuje się także w ciągu dnia, co w  następstwie może doprowadzić do pojawienia się nieprawidłowości w wymawianiu dźwięków mowy. Delikatnym ruchem doprowadzajmy do zwarcia szczęk, pamiętajmy także o konieczności zamykania jego warg.

Ćwiczenia oddechowe ukierunkowane na czynność mówienia:

  • „Huśtanie misia na brzuchu". Najpierw pokazujemy ćwiczenie: leżymy na plecach, na brzuchu umieszczamy książkę, a na niej siedzi miś. Robimy wdech (przepona przesuwa się w dół) i brzuch uwypukla się; wydech (przepona powraca do swego poprzedniego położenia) i brzuch opada.
  • Łączenie ćwiczeń oddechowych z ćwiczeniami gimnastycznymi. Wdech wykonujemy z jednoczesnym szybkim wzniesieniem rąk (na boki lub do góry); wydech połączony jest z powolnym krzyżowaniem rąk z przodu lub opuszczaniem w dół.
  • Powtarzamy ćwiczenie poprzednie, ale podczas wydechu wymawiamy powoli głoskę aaaaaa. Przy kolejnym ćwiczeniu wymawiamy o, następnie inne samogłoski: u, e, y, i.

Ćwiczenia głosowe mają na celu ochronę  aparatu fonacyjnego, czyli krtani, przed nadmiernym przeciążeniem. Jeżeli zauważycie że głos waszego dziecka brzmi nieczysto (chrapliwie, nosowo, ma zmienną wysokość, jest zbyt słaby..) niezwłocznie zasięgnijcie porady specjalisty- lekarza foniatry.

Przykłady ćwiczeń głosowych:

Najpierw  rozluźniamy mięśnie biorące udział w wytwarzaniu głosu. Zabawę w „Misie", które budzą się na wiosnę. Przyjmujemy pozycję leżącą: „Misie" śpią, oddychają nosem (wdech i wydech nosem),  „Misie" budzą-się, ziewają (wdech i wydech ustami), „Misie" wdychają powietrze ustami, zamykają usta i mruczą  mmmmmmmmm (powietrze wydostaje się nosem).Ćwiczenie to powtarzamy, ale tym razem mruczenie staje się głośniejsze (dźwięk jest  wyraźnie wybrzmiewany, co wyczuwamy poprzez dotykanie do drgających skrzydeł  nosa).

Teraz uczymy się wybrzmiewać głos „na maskę", czyli podniebienie twarde, zęby i wargi. Likwidujemy fonację tłumioną w gardle.

W pozycji leżącej wybrzmiewamy połączenia mmmmmaaaa, mmmmmoooooo, mmmmmuuuuuu w taki sposób, aby a, o, u, e, y, i słychać było wyraźnie, aby dźwięki te „brzmiały na ustach". Możemy opowiedzieć historyjkę: „Misie" cieszą się z nadejścia wiosny. Zanim wstaną, zaczynają śpiewać: a, o, u, e, y, i -najpierw pojedyncze i krótkie samogłoski, potem przedłużają te dźwięki. Głosy „Misiów" brzmią czysto i dźwięcznie.

Ćwiczenia aparatu artykulacyjnego dla prawidłowego artykułowania dźwięków mowy niezbędna jest zarówno sprawność jak i prawidłowa budowa aparatu artykulacyjnego. Ćwiczenia mają na celu:

  • usprawnienie języka, warg, podniebienia miękkiego i żuchwy (dolnej ruchomej szczęki),
  • opanowanie   przez   dziecko   umiejętności   świadomego kierowania ruchami narządów artykulacyjnych,
  • wyrobienie wrażliwości miejsc i ruchów w jamie ustnej, istotnych dla prawidłowego wymawiania dźwięków,
  • usprawnienie koordynacji ruchowej w zakresie aparatu artykulacyjnego,
  • wyuczenie prawidłowego połykania

Ćwiczenia aparatu artykulacyjnego powinny być prowadzone codziennie (kilka razy w ciągu dnia) w celu określonego ukierunkowani, ćwiczenia powinny być dobrane przez specjalistę-logopedę.

Podczas prowadzenia ćwiczeń wspomagających rozwój mowy pamiętajmy, że:

  • ćwiczenia powinny być przyjemnością, zabawą,
  • czas trwania ćwiczeń powinien być dostosowany do możliwości dziecka, lepiej krócej ale częściej,
  • wykorzystujmy każdą chwilę na ćwiczenia: idąc na zakupy, na spacer, podczas kąpieli itp. można niepostrzeżenie włączyć ćwiczenia do codziennego rytmu dnia dziecka,
  • ćwiczenia wymagają systematyczności i cierpliwości,
  • efekty osiągniemy przy Waszym zaangażowaniu, oraz kiedy ćwiczenia będą prowadzone codziennie.

 

                                                                               Opracowała: Małgorzata Górecka

 

Literatura:

A. Balejko, „Jak pokonać trudności w mówieniu czytaniu i pisaniu, Białystok 2003r.

E. M .Minczakiewicz - „Mowa, rozwój- zaburzenia- terapia”, Kraków 1997r.

L. Kaczmarek, Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1966r.

D. Emiluta-Rozya, „Wspomaganie rozwoju mowy dziecka wieku przedszkolnym” Warszawa 1994r.